بازگشایی تنگه هرمز، ساختار تخفیف‌ها در بازار نفت آسیا را به سود پالایشگاه‌های کوچک چین بازآرایی کند چین، برنده نهایی رقابت نفت تحریمی ایران و روسیه

به گزارش نقد دولت و براساس گزارش مؤسسه «کپلر» ، از زمان آغاز جنگ در اواخر فوریه، چین تا حد زیادی از بازار خرید نفت فاصله گرفته است. اکنون قیمت بالای نفت برای پالایشگاه‌های چینی جذابیتی ندارد، چراکه حاشیه سود پالایشگاه‌های چینی به‌شدت کاهش یافته است.
علاوه بر اینکه چین طی سال‌های اخیر برای امنیت انرژی ذخایر بزرگی انباشته کرده است. همزمان با روند گذار انرژی، موجودی بنزین و گازوئیل نیز در سطوح بسیار بالا قرار گرفته است. به همین خاطر پالایشگاه‌های چینی تحت فشار فوری برای خرید نفت نیستند.
 
رفتار چین به قیمت نفت بستگی دارد، نه توافق ایران و آمریکا
 
مؤسسه رصد بازار نفت کپلر معتقد است رفتار چین بیش از آنکه به توافق ایران و آمریکا وابسته باشد، به قیمت نفت بستگی دارد. پالایشگاه‌های چینی زمانی به بازار بازخواهند گشت که قیمت‌ها جذاب شوند. بنابراین اگر قیمت نفت کاهش یابد، چین دوباره به خریدار فعال بازار تبدیل خواهد شد. در عین حال شرکت‌های چینی نیز مانند سایر بازیگران ترجیح می‌دهند ابتدا نفت‌های گیر افتاده در خلیج فارس را جابه‌جا کنند.
در سناریوی پایه کپلر، نفت ایران همچنان به پالایشگاه‌های مستقل چین (تیپات‌ها) فروخته خواهد شد، زیرا حتی پالایشگاه‌های بزرگ چینی هم حاضر نخواهند شد ریسک تحریم‌های ثانویه آمریکا را بپذیرند.
 
رقابت دوباره ایران و روسیه در چین
 
کپلر تخمین می‌زند حدود ۶۸ میلیون بشکه نفت ایران اکنون در محدوده محاصره و محدودیت‌ها گرفتار شده است که با بازگشایی مسیرها این نفت به تدریج وارد بازار خواهد شد، اما چون مقصد اصلی آن چین خواهد بود، بیشترین فشار بر نفت روسیه وارد می‌شود. به معنای دیگر نفت ایران و روسیه در بازار چین مستقیماً با یکدیگر رقابت خواهند کرد و احتمالاً تخفیف‌های نفت روسیه افزایش می‌یابد.
این تحلیل مؤسسه کپلر، یادآور سال‌های ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۵ است که رقابت نفت ایران و روسیه در چین یکی از مهم‌ترین تحولات بازار نفت دهه اخیر بود.
 
چرا نفت روسیه وارد قلمرو ایران شده بود؟
 
تا پیش از حمله روسیه به اوکراین و بین سال‌های از ۲۰۱۹ تا اوایل ۲۰۲۲، ایران بازار چین را در دست داشت، اما پس از اعمال تحریم‌ آمریکا علیه ایران، صادرات رسمی ایران محدود شد و پالایشگاه‌های مستقل چینی تقریباً تنها مشتری بزرگ نفت ایران بودند و ایران برای فروش نفت خود، معمولاً بین ۵ تا ۱۲ دلار زیر قیمت برنت به آنها تخفیف می‌داد.
در آن دوره نفت ایران از منظر کیفیت، حمل‌ونقل کوتاه‌تر و نبودن واسطه و همچنین تجربه دور زدن تحریم‌ها برای تیپات‌ها دارای مزیت فراوانی بود و در عمل بخش بزرگی از بازار نفت تحریمی چین دست ایران بود.
اما پس از آغاز جنگ اوکراین و تحریم‌های غرب علیه روسیه (پس از فوریه ۲۰۲۲)، معادله کاملاً تغییر کرد. روسیه ناگهان مجبور شد بازار اروپا را جایگزین و میلیون‌ها بشکه نفت را به آسیا منتقل کند و تخفیف‌های بی‌سابقه‌ای ارائه دهد و درست همین‌جا بود که نفت روسیه وارد قلمرو ایران شد.
قبل از وقوع جنگ میان روسیه و اوکراین، نفت اورال (نفت سنگین و ترش) روسیه تقریباً هم‌قیمت برنت معامله می‌شد، اما پس از تحریم‌ها، روسیه مجبور شد تا نفت اورال را در بازه ۲۰ تا حتی نزدیک به ۳۰ دلار در هر بشکه بفروشد و طبیعتا برای یک پالایشگاه چینی، این پیشنهاد غیرقابل رد بود.
تا آن زمان ایران، فروشنده ارزان بازار بود، اما ناگهان روسیه وارد میدان شد و با تخفیف‌های بیشتری که بر روی هر بشکه نفت اعمال می‌کرد، فرشنده ارزان‌تر از ایران در بازار چین شد. از آن به بعد بود که پالایشگاه‌های چینی با بهانه اینکه اگر روسیه ۱۸ دلار تخفیف می‌دهد، چرا ایران فقط ۱۰ دلار تخفیف می‌دهد، شروع به چانه‌زنی با تهران کردند.  همین موضوع سبب شد تا ایران مجبور شود تا هم تخفیف‌های بیشتری بدهد و هم شرایط پرداخت آسان‌تری به تیپات‌ها ارائه کند که نتیجه آن، افزایش رقابت بسیار جدی بین ایران و روسیه بود.
همین امر منجر به این شد تا بین سال‌های ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۴، روسیه عملاً بخشی از سهم بازار ایران را در چین گرفت. با این حال هرگز ایران از بازار چین حذف نشد و رقابت این دو در بازار چین هر روز وارد فاز پیچیده‌تری می‌شد.
 
سه علت اصلی ربودن سهم بازار ایران ازسوی روسیه
 
اما چرا روسیه توانست به این سادگی بازار چین را از چنگ ایران درآورد؟‌ موضوع فقط تخفیف نبود، بلکه سه علت عمده را می‌توان برای آن برشمرد؛ نخست آنکه روسیه چندین میلیون بشکه در روز عرضه اضافی داشت، اما ایران چنین ظرفیتی نداشت. ازسویی در مقاطعی تخفیف روسیه بیشتر از ایران بود. علاوه بر این، برخی پالایشگاه‌های چینی به‌ویژه در شرق چین، نفت ESPO (نفت خام سبک و شیرین )روسیه را ترجیح می‌دادند، زیرا این نفت هم دارای کیفیت بسیار بالایی بود و هم مسافت کوتاه حمل‌ونقل دریایی آن سبب می‌شد تا به یکی از گریدهای پرطرفدار کشورهای آسیایی تبدیل شود.
 
ایران پادشاه بازار خاکستری چین خواهد شد؟
 
با این همه از ۲۰۲۵ به بعد شرایط تغییر کرد؛ روسیه به‌تدریج ناوگان سایه برای خود ساخت و شبکه مالی جدیدی بین مسکو-پکن به راه انداخت. علاوه بر اینکه مشتریان ثابتی هم در چین برای خود دست و پا کرد و در نتیجه دیگر مجبور نبود مثل ۲۰۲۲ تخفیف‌های سنگین ارائه بدهد و این اتفاق سبب شد تا نفت ایران دوباره در بازار چین رقابتی شود. در این مدت زمان، شبکه صادرات ایران هم قوی‌تر شده بود و هم‌زمان حمل‌ونقل نیز ارزان‌تر شد. به همین دلیل برخی از پالایشگاه‌های چینی دوباره به نفت ایران برگشتند.
حالا با اعلام رسمی بازگشایی تنگه هرمز، حدود ۶۸ میلیون بشکه نفت و میعانات ایران دوباره وارد بازار می‌شود که این نفت قرار نیست به اروپا، آمریکا یا هر کشور دیگری برود، حتی پالایشگاه‌های بزرگ چینی نیز از خرید آن به علت تحریم‌ها امتناع می‌کنند، بنابراین باز هم مشتری ثابت نفت ایران، پالایشگاه‌های کوچک و مستقل چینی هستند.
بنابراین دور از ذهن نیست که پالایشگاه‌های چینی دوباره وارد عمل شوند و ابزار چانه‌زنی خود را این‌بار برای روسیه فعال کنند. در چنین شرایطی روسیه برای آنکه بتواند بازار خود را حفظ کند باید هم تخفیف بدهد و هم شرایط اعتباری مناسبی فراهم کند. علاوه بر اینکه شاید مجبور شود کرایه حمل را نیز خود تقبل کند که نتیجه آن چیزی جز پایین آمدن قیمت نفت روسیه نخواهد بود.
 
تیپات‌ها برنده رقابت داغ ایران و روسیه در بازار چین
 
بر همین اساس است که مؤسسه کپلر به‌صورت غیرمستقیم تأکید می‌کند بازگشایی تنگه هرمز بیش از آنکه بازار جهانی نفت را تغییر دهد، می‌تواند توازن قدرت میان ایران و روسیه در چین را تغییر دهد. به این معنا که در میان رقابت داغ و تند ایران و روسیه در بازار نفت چین، بزرگ‌ترین برنده بازگشایی هرمز احتمالاً پالایشگاه‌های مستقل چین هستند؛ نه ایران و نه روسیه، زیرا همان‌طور که در سال‌های ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۵ از رقابت تهران و مسکو سود بردند، اکنون نیز می‌توانند از بازگشت نفت ایران برای گرفتن تخفیف‌های بیشتر از هر دو طرف استفاده کنند. بنابراین گوی بلورین این بازی انرژی، در نهایت به پالایشگاه‌های کوچک چینی خواهد رسید.