به گزارش نقد دولت، بررسی آمارهای منابع ثانویه درباره صادرات نفت ایران و تغییرات نرخ دلار در بازار آزاد طی یک دهه گذشته نشان می‌دهد که محدودیت‌های فروش نفت و تغییر چشم‌انداز درآمدهای ارزی، در مقاطع مختلف با موج‌های نوسان ارزی همراه بوده‌اند. تجربه سال‌های ۱۳۹۷، ۱۳۹۹ و ۱۴۰۵ نشان می‌دهد که تشدید محدودیت‌های صادراتی یا افزایش نگرانی‌ها درباره دسترسی به منابع ارزی، می‌تواند انتظارات بازار را تغییر دهد و به افزایش نرخ دلار منجر شود.
اقتصاد ایران طی این دوره سه موج عمده نوسان ارزی را تجربه کرده است. اگرچه عوامل متعددی بر نرخ ارز اثر می‌گذارند، نمی‌توان نقش صادرات نفت را نادیده گرفت؛ زیرا بخش مهمی از درآمدهای ارزی کشور و دولت از این محل تأمین می‌شود.
رابطه صادرات نفت و نرخ ارز، مستقیم و خطی نیست. در بسیاری از مواقع، بازار ارز پیش از آنکه کاهش صادرات در آمارهای رسمی یا برآوردهای اقتصادی نمایان شود، به تحولات واکنش نشان می‌دهد. احتمال محدودشدن فروش نفت یا کاهش دسترسی به درآمدهای ارزی می‌تواند انتظارات تورمی را افزایش دهد و فعالان اقتصادی را به خرید ارز وادار کند.
با این حال، در بلندمدت شاخص‌های کلانی مانند تورم و رشد نقدینگی از عوامل اصلی تعیین‌کننده مسیر نرخ ارز هستند؛ درحالی‌که در کوتاه‌مدت، شوک‌های بیرونی و تغییر انتظارات می‌توانند نقش پررنگ‌تری در نوسانات بازار داشته باشند.
جهش ارزی سال ۱۳۹۷؛ واکنش دلار به خروج آمریکا از برجام
خروج آمریکا از برجام در اردیبهشت ۱۳۹۷ یکی از نقاط عطف بازار ارز ایران بود. در زمان اعلام این تصمیم، صادرات نفت کشور بیش از ۲.۳ میلیون بشکه در روز بود و آثار کامل بازگشت تحریم‌ها هنوز در آمار فروش نفت منعکس نشده بود؛ بااین‌حال، بازار ارز به‌سرعت به تغییر چشم‌انداز سیاسی واکنش نشان داد.
در شهریور همان سال، میانگین نرخ دلار به حدود ۱۴ هزار تومان رسید که از رشد ۲۷۴ درصدی نسبت به ماه مشابه سال ۱۳۹۶ حکایت داشت؛ بالاترین میزان رشد در دوره مورد بررسی.
کاهش صادرات نفت با فاصله زمانی نمایان شد. بر اساس داده‌های مؤسساتی مانند کپلر و ورتسکا، صادرات روزانه نفت ایران در آذر ۱۳۹۷ به حدود ۱.۱ میلیون بشکه و در خرداد ۱۳۹۸ به کمتر از ۶۰۰ هزار بشکه رسید. بااین‌حال، در همین دوره از شتاب رشد دلار کاسته شد و رشد سالانه نرخ آن در شهریور ۱۳۹۸ حتی به محدوده منفی رسید.
این روند نشان می‌دهد که بازار ارز لزوماً تا زمان تحقق کامل محدودیت‌های اقتصادی منتظر نمی‌ماند؛ بلکه ممکن است آثار مورد انتظار تحولات را ماه‌ها زودتر در قیمت‌ها منعکس کند.
موج دوم نوسان ارز هم‌زمان با کرونا
در سال ۱۳۹۹، همه‌گیری کرونا در کنار تداوم تحریم‌های آمریکا، کاهش تقاضای جهانی نفت و افت شدید قیمت‌ها، صادرات نفت ایران را تحت فشار قرار داد. آمار منابع ثانویه نشان می‌داد میانگین صادرات روزانه نفت کشور به کمتر از یک‌ششم سطح صادرات سال ۲۰۱۷ رسیده است.
موج دوم نوسان ارزی در شرایط کاهش دسترسی به ذخایر ارزی شکل گرفت. در مهر ۱۳۹۹، میانگین نرخ دلار به حدود ۲۹ هزار تومان رسید که ۱۶۰ درصد بیشتر از سال قبل بود.
پس از انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکا و افزایش احتمال توافق، نرخ دلار تا بهار ۱۴۰۰ به حدود ۲۲ هزار تومان کاهش یافت؛ آن هم در شرایطی که توافقی حاصل نشده بود. تغییر چشم‌انداز سیاسی و افزایش امیدواری به بهبود روابط خارجی و درآمدهای ارزی، بر انتظارات بازار اثر گذاشت و مسیر نرخ ارز را تغییر داد.
افزایش صادرات نفت در سال‌های اخیر؛ چرا دلار همچنان صعودی ماند؟
در دوره ریاست‌جمهوری جو بایدن، با وجود تداوم رسمی تحریم‌ها، از شدت اجرای آن‌ها کاسته شد و صادرات نفت ایران، به‌ویژه به مقاصد آسیایی، افزایش یافت. آمار مؤسسات بین‌المللی رصدکننده بازار نفت نشان می‌دهد صادرات روزانه ایران از حدود ۸۰۰ هزار بشکه در سال ۲۰۲۱ به نزدیک ۱.۶ میلیون بشکه در سال ۲۰۲۵ رسید؛ رقمی تقریباً دو برابر.
با وجود این افزایش، نرخ دلار در بازار آزاد از حدود ۲۵ هزار تومان در ابتدای سال ۲۰۲۱ به بیش از ۱۳۰ هزار تومان در آذر ۱۴۰۴ رسید؛ یعنی حدود پنج برابر شد.
این هم‌زمانی نشان می‌دهد افزایش صادرات نفت به‌تنهایی برای تثبیت نرخ ارز کافی نیست. نحوه فروش نفت، میزان تخفیف‌ها، هزینه واسطه‌گری و چگونگی بازگشت درآمدهای حاصل از صادرات نیز اهمیت دارند. به‌دلیل تحریم‌های نفتی و بانکی، بخشی از نفت ایران با تخفیف و از طریق واسطه‌ها فروخته می‌شود و بخشی از درآمد آن نیز ممکن است با تأخیر یا به‌صورت ناقص در دسترس بازار ارز قرار گیرد.
از سوی دیگر، تورم بالای اقتصاد ایران همچنان بر ارزش ریال فشار وارد می‌کند. تداوم تورم بیش از ۴۰ درصدی باعث کاهش ارزش پول ملی شده و مانع از آن شده است که رشد صادرات نفت به‌تنهایی روند بلندمدت افزایش نرخ ارز را معکوس کند.
جنگ و محاصره دریایی؛ فشار تازه بر صادرات نفت و بازار ارز
بررسی آمار منابع ثانویه نشان می‌دهد صادرات نفت ایران پیش از آغاز جنگ تحمیلی سوم در نهم اسفند ۱۴۰۴، در بهمن همان سال به حدود ۲.۲ میلیون بشکه در روز رسیده بود.
با آغاز جنگ در اسفند و تحولات بعدی، از جمله اعمال محاصره دریایی آمریکا در فروردین، صادرات نفت در اردیبهشت کاهش یافت و رشد سالانه نرخ دلار بار دیگر از ۱۰۰ درصد فراتر رفت.
اگرچه تفاهم‌نامه اسلام‌آباد در خردادماه برای چند هفته امکان افزایش صادرات نفت را فراهم کرد، این روند با نقض تعهد از سوی طرف آمریکایی مواجه شد. از نیمه تیرماه ۱۴۰۵، صادرات نفت بار دیگر روند کاهشی گرفت و در ادامه، نرخ دلار در بازار غیررسمی در ۱۱ مهر ۱۴۰۵ به رکورد حدود ۲۶۹ هزار تومان رسید.
این تحولات بار دیگر نقش محدودیت‌های صادرات نفت در شکل‌گیری انتظارات ارزی را برجسته کرد. نگرانی درباره دسترسی آینده کشور به منابع ارزی می‌تواند در کنار محدودیت واقعی عرضه ارز، فشار بر نرخ دلار را افزایش دهد.
صادرات نفت به‌تنهایی ضامن ثبات ارزی نیست
تجربه یک دهه گذشته نشان می‌دهد نفت همچنان یکی از مهم‌ترین منابع ارزآوری ایران است و محدودیت در فروش آن می‌تواند هم عرضه ارز و هم انتظارات فعالان بازار را تحت تأثیر قرار دهد. بااین‌حال، افزایش صادرات نفت لزوماً به معنای ثبات نرخ ارز نیست.
تا زمانی که درآمدهای نفتی به‌صورت پایدار و به‌موقع در دسترس قرار نگیرند و هم‌زمان تورم و دیگر عوامل داخلی اثرگذار بر بازار ارز مهار نشوند، فشار بر ارزش ریال می‌تواند حتی در دوره افزایش صادرات نفت نیز ادامه یابد./منبع:ایرنا
دیدگاهتان را بنویسید
دیدگاه ها